Senin, 17 Februari 2020

PIAGEMING GESANG


Saben tiyang mesthi nglampahi lelampahaning gesang lan ugi nandhang lelampahan-lelampahan ingkang minangka pangalaman lan piwulang kangge gesangipun. Pangalaman-pangalaman wau wonten ingkang dipun anggep boten sakeca lan wonten ingkang dipun anggep sakeca.

Pangalaman-pangalaman boten sakeca punika adhakanipun wonten ing tiyang ingkang dipun raosaken langkung nandhes wonten ing manah katimbang kaliyan pangalaman-pangalaman sakeca, jalaran pangalaman-pangalaman sakeca punika kerep-kerepipun boten dipun etang lan boten dipun ajeni, malah dipun anggep kados-kados boten wonten.

Malah adhakanipun tiyang punika anggenipun saged ngajeni pangalaman-pangalaman sakeca, yen lelampahanipun sampun kalangkung. Upami tiyang gadhah pangkat ingkang pantes, pamedal pantes lan panggesangan pantes, mesthi kemawon raosipun sakeca. Nanging adhakanipun tiyang anggenipun saged ngakeni lan ngajeni, yen pangkat lan panggesanganipun wau sakeca, yen pangkat lan panggesangan wau sampun ical.

Awit saking punika mila lelampahan pait getir punika ageng paedahipun kangge saged ngraosaken lan ngajeni lelampahan sakeca. Tujunipun alam punika taksih gadhah sedhiyan pait getir kathah, kangge kita para manungsa. 

Mangka pait getir punika bebakal ingkang kenging kangge ngraosaken lan ngajeni pangalaman sakeca, kabegjan. Dados tiyang punika boten saged kekirangan bebakal kabegjan.

Saben tiyang mesthi ngalami lelampahan pait getir, lan pait getir wau saged ugi saking lebet utawi saking njawi. Pait getir saking lebet punika wohing tindakipun piyambak. Dados tiyang punika wiwit lare dumugi sepuh tansah nandhang raos pait getir.

Conto pangalaman pait getir kangge lare:
  1. Tiyang sepuhipun pejah, ingkang murugaken lare punika dados lola.
  2. Tiyang sepuhipun pegatan, ingkang murugaken lare wau kekirangan anggenipun nampi katresnan.
  3. Tiyang sepuhipun sakit engetan ingkang murugaken lare wau mandhap drajatipun.
  4. Dipun kuwalonaken, ingkang murugaken lare wau asring memengsahan kaliyan tiyang sepuhipun kuwalon.
  5. Sadherekipun pejah, ingkang murugaken lare wau kecalan kanca ingkang ngraosaken lan ingkang dipun raosaken beja cilakanipun.
  6. Cacad raga, manah lan pikiran, ingkang murugaken mandhap pangajinipun wonten ing masarakat.

Conto pangalaman pait getir kangge tiyang nem:
  1. Dipun tampik dening ingkang dipun kedani.
  2. Tiyang nem gadhah bojo tiyang sepuh.
  3. Jejodhoan boten timbang.
  4. Kepejahan bojonipun.
  5. Pegatan kaliyan bojonipun.
  6. Jodhon boten gadhah anak.
  7. Bebojoan boten jujur (sedheng dhemenan).
  8. Dados joko lan prawan kasep.
  9. Kapejahan anakipun.
  10. Anakipun cacad lan sapanunggilanipun.

Conto pangalaman pait getir kangge tiyang sepuh:
  1. Anakipun pegatan kaliyan bojonipun.
  2. Anakipun prawan meteng.
  3. Anakipun pejah.
  4. Putunipun lola.
  5. Anakipun dados ama masarakat.
  6. Dados mlarat.
  7. Kecalan drajatipun.
  8. Kecalan panguwasanipun lan sapanunggilanipun.

Pangalaman pait getir punika ingkang dados cobaning gesang. Yen tiyang punika kuwawi nandhang cobaning gesang wau kalayan sabar, tegesipun kuwawi boten tumindak punapa-punapa ingkang ngrisak masarakat, tiyang wau, lulus anggenipun nampi cobaning gesang, lan awit saking punika tiyang wau tampi piageming gesang. Mila piageming gesang punika raosipun tatag.

Piageming gesang punika ingkang dados sanguning gesang. Jalaran pangalaman pait getir, ingkang dipun tampi kalayan sabar, nukulaken raos, ingkang saged ngajeni kabegjan. Mila raos wau murugaken dhateng tiyang gampil rumaos begja wonten ing kawontenan biasa, inggih punika marem dhateng gesangipun.

Upami satunggaling prawan, ingkang bapakipun kerep santun bojo. Mesthi kemawon si prawan wau nandhang kasusahaning gesang ageng-agengan saking tindakipun bapakipun. Nanging yen kasusahaning gesang wau dipun tampi kalayan sabar, lan boten nindakaken ingkang asor-asor ingkang ngrisak kahormatanipun, lajeng si prawan wau angsal piageming gesang, ingkang salajengipun dados sanguning gesang.

Yen kawontenanipun si prawan wau ebah sakedik kemawon dados langkung sae, mesthi kemawon si prawan wau rumaos begja sanget. Upami si prawan wau laki-rabi angsal jaka ingkang timbang, mesthi kemawon tiyang estri wau kraos marem, lan rumaos begja wonten nggen laki-rabinipun. Sayektosipun begjanipun wau boten jalaran saking laki-rabinipun, nanging jalaran saking santun kawontenan ingkang langkung sae, inggih punika pisah kaliyan tiyang sepuhipun ingkang kerep santun bojo wau.

Kosok wangsulipun, yen si prawan wau boten tahan nandhang kasusahaning gesangipun, lajeng dados semplah. Raos semplah wau raos risakipun tujuaning gesang, inggih raos semplah punika ingkang ngrisak kasusilan. Inggih raos semplah punika ingkang murugaken, tiyang estri sade kahormataning batin.

Pangalaman pait getir punika mesthi ndhatengi wonten ing saben tiyang. Jalaran, yen boten dhateng saking ing njawi, pait getir wau inggih dipun dhatengaken saking ing nglebet, inggih punika saking awakipun piyambak. 

Tegesipun, yen pait getir punika boten dhateng saking njawi, tiyang lajeng nindakaken punapa-punapa ingkang wohipun dados nandhang pait getir. Dados penandhang pait getir saking lebet wau kenging dipun wastani wohing pandamelanipun piyambak.

Jalaran tiyang ingkang kakirangan pengalaman pait getir boten saged ngajeni kawontenan kabegjanipun piyambak, lan boten marem dhateng kabegjanipun piyambak. Mesthi kemawon raos boten marem wau murugaken dhateng tiyang lajeng tumindak punapa-punapa ingkang nabrak raosipun tiyang sanes, jalaran raos boten marem dhateng ing gesangipun punika ngrisakaken manah, saengga tiyang boten saged ngraosaken raos pait getiripun tiyang sanes. Yan kerisakaning manah wau boten tumunten dipun jampeni, temtu karisakan wau dados saya sanget, ingkang wohipun dados penyakit wuta manah.

Mangka manah punika satunggaling raos ingkang kangge ngraosaken raosipun piyambak lan raosipun tiyang sanes, kados dene mripat satunggaling pirantos ingkang kangge ningali warna. Awit saking punika mila penyakit wuta manah murugaken dhateng tiyang lajeng nindakaken punapa-punapa ingkang nabrak raosipun piyambak lan raosipun tiyang sanes, kados dene tiyang wuta mripat nabrak tembok. Mila penyakit wuta manah punika sumbering tindak awon.

Upami mandung. Tindak mandung punika nabrak raosipun piyambak lan raosipun tiyang sanes.
Mandung punika raosipun boten sakeca, lan ingkang dipun pandungi punika raosipun ugi boten sakeca. Dados kalih-kalihipun raosipun boten sakeca sadaya.

Yen tiyang punika saged ngraosaken raos boten sakeca wonten nggen mandung, mesthi lelampahan mandung boten saged kelampahan. Jalaran tiyang rak boten saged nglampahi lelampahan boten sakeca ingkang piyambakipun piyambak ngraosaken, sami kemawon kados dene tiyang boten saged nabrak tembok ingkang dipun tingali. Inggih punika sebabipun tiyang wuta manah nabrak raos lan wuta mripat nabrak tembok. Dados manah punika satunggaling pirantos ingkang ageng_paedahipun kados dene mripat.

Dados wonten ing manungsa punika wonten raos warni kalih, inggih punika raos ingkang ngraosaken lan raos ingkang dipun raosaken. Yen manah punika risak, mangka raos ingkang ngraosaken punika wonten ing tiyang thukulipun boten saged subur. Yen ngengeti sanget pentinging suburipun raos ingkang ngraosaken ingkang migunakaken manah kangge pirantos, mangka perlu sanget manah punika dipun upakara ingkang sae-sae, kados dene mripat ugi perlu dipun upakara ingkang sae-sae.

Mripat punika peranganing raga. Awit saking punika mila pangupakaranipun miturut kawruh raga. Prakawis punika boten badhe dipun terangaken wonten ing ngriki.

Nanging manah punika peranganing jiwa. Awit saking punika mila pangupakaranipun miturut kawruh jiwa. Dados pangupakaraning manah punika nliti sebab lan kadadosaning raos-raosipun piyambak (mawas dhiri) lan tiyang sanes.

Kadadosan-kadadosaning raos-raos punika, miturut aturan alam, kados dene kadadosan-kadadosaning barang-barang dumadi ugi miturut aturan alam. Yen tiyang boten mangertos dhateng aturan alam wau, tiyang lajeng gampil nabrak aturan alam punika sanajan boten njarag. Wohing penabrak wau inggih punika penandhang pait getir.

Upami tiyang jaler nandhang kasusahan saking karewelanipun bojonipun ingkang rambah-rambah. Yen sebabing karewelan wau boten saged pinanggih wonten ing njawi, kedah dipun padosi wonten ing lebet, inggih punika wonten ing raosipun piyambak. Mangka penandhang karewelan saking ing njawi punika kerep-kerepipun jalaran saking rewelipun piyambak.

Upami pinanggih, yen ingkang jaler punika langkung sepuh sanget katimbang kaliyan ingkang estri, lajeng pinanggih, yen karewelan wau wonten ing awakipun piyambak. Tiyang sepuh, ingkang boten purun gadhah bojo sami tiyang sepuh, nanging njiat tiyang nem supados dados bojonipun sanajan sarana pangapus krama warni-warni (sarana semat, drajat lan kramat) punika raos rewel ingkang wonten ing awakipun piyambak. Dados karewelan pun ingkang estri punika, minangka piwalesipun dhateng karewelanipun ingkang jaler, sanajan si estri wau boten rumaos, jalaran boten marem wonten nggen laki-rabinipun.

Dados tiyang jaler wau nabrak raosipun bojonipun, ingkang dipun wales ngangge karewelan. Malah-malah tiyang jaler wau ngrisak gegayuhaning gesangipun bojonipun wonten nggen laki-rabi. Awit saking punika, boten langka, yen karewelan wau tetep salebeting gesangipun.

Dados yen saged ngraosaken raosipun piyambak lan raosing sanes, tiyang punika boten saged tumindak punapa-punapa ingkang nabrak raosing sanes. Mangka saben-saben panabrak mesthi dipun wales ngangge panabrak ugi. Mila panabrak punika wohipun mesthi dados tabrak-tinabrak.

Dados ing donya punika wonten tiyang warni kalih, inggih punika kapisan tiyang ingkang kakirangan pangalaman pait getir lan kaping kalih tiyang ingkang cekap pangalaman pait getir. Pangalaman warni kalih punika wau saged dados piageming gesang ingkang salajeningipun dados sanguning gesang, yen dipun olah ngangge bumbu-bumbu ingkang cekap. Dene pangolahipun kados ing ngandhap punika.


Tiyang ingkang Kakirangan Pait Getir

Lare ingkang kakirangan pangalaman pait getir, punika jalaran dipun ugung dening tiyang sepuhipun, inggih punika panedhanipun tansah dipun turuti. Awit saking pangugung wau, lare lajeng boten saged mangertos, punapa ingkang kedah dipun tindakaken lan punapa ingkang kedah boten dipun tindakaken. 

Dados lare wau kecalan pandoming tindak. Jalaran kecalan pandom wau Tare lajeng boten saged mrentah awakipun piyambak, utawi boten saged ngendhaleni awakipun piyambak. Inggih punika rewel.

Jalaran boten saged ngendhaleni awakipun piyambak, lare wau, yen gadhah karep punapa-punapa lajeng mbergundung. Jalaran mbergundung lare wau lajeng nindakaken punapa-punapa ingkang samesthinipun kedah boten dipun tindakaken. Tiyang sepuhipun mesthi ngalang-alangi tindak wau sarana kakerasan, inggih punika sarana slenthik, gebug lan sapanunggilanipun.
Inggih punika wiwitaning, pangalaman pait getir ingkang tinampi ingkang saking ing nglebet. Tindak kakerasan saking tiyang sepuhipun wau boten maremaken si lare, nanging malah nukulaken raos ngingkit-ingkit. Raos ngingkit-ingkit wau wohipun murugaken lare wau wasis ngapusi tiyang sepuhipun piyambak.

Yen pangalaman pait getir wonten ing lelawanan kaliyan brayat punika boten dados piwulang mesthi kemawon lelawanan boten sakeca wau nular dhateng tangga-tangganipun. Jalaran mbergundung lare wau mesthi nabrak raosing tangga-tangganipun. Mesthi kemawon tangga ingkang katabrak wau lajeng gentos nabrak, ingkang salajengipun lajeng dados tabrak-tinabrak. Wohipun, lajeng thukul raos memengsahan antawisipun lare wau kaliyan tangga-tangganipun.

Inggih punika wiwit pangalaman pait getir ingkang saking ing lebet wonten nggen lelawanan kaliyan tangga-tangganipun, ingkang salajengipun nular dhateng masarakat. Yen pangalamann pait getir wau meksa boten dados piwulang, jalaran. boten saged ngendhaleni awakipun piyambak, kamajenganipun lare wau lajeng dados tiyang awon antawis wanci jaka utawi prawan, ingkang salajengipun meksa dhateng polisi, ingkang makili masarakat, tumindak punapa-punapa. Wohipun, lare wau mandhap drajatipun.
Inggih punika pangalaman pait getir ingkang saking ing nglebet, ingkang saking pokalipun piyambak. Yen pangalaman pait getir ingkang wujud tindaking polisi wau wonten ing lare meksa boten dados piwulang, mesthi kemawon wakil masarakat lajeng tumindak nyingkiraken lare wau saking masarakat supados boten ngresahi masarakat. Wohipun, drajatipun lare wau tambah mandhap malih.

Upami satunggaling jaka dipun tampik satunggaling prawan tilas tunanganipun. Panandhang kados makaten punika wohing pandamelipun piyambak. Jalaran boten saged ngraosaken raos, mila si jaka wau boten mangertos, yen drajatipun sampun mandhap. Mila si jaka wau lajeng nandhang pait getir saking panampik.

Yen pangalaman pait getir wau kalajeng boten dados piwulang, lajeng mahanani risaking manahipun, ingkang nukulaken penyakit wuta manah. Mangka penyakit wuta manah punika mahanani tindak ingkang ngrugekaken masarakat. Awit saking punika mesthi kemawon ukuman saking masarakat ingkang satimbang lajeng ndhatengi.

Yen pangalaman-pangalamaning tiyang, ingkang kakirangan pait getir, punika dipun olah ngangge bumbu-bumbu ingkang jitu, lajeng pangalaman-pangalaman wau dados piageming gesang, ingkang salajengipun dados sanguning gesang. Wondene bumbu-bumbunipun inggih punika raos sami. 

Raos sami ing ngriki tegesipun rumaos, yen saben tiyang punika sami saged tampi kacilakan wonten nggen lelampahaning gesang, upami kepejahan kulawarga lan sapanunggilanipun. Yen raos kados makaten wau nandhes wonten ing manah, lajeng nukulaken raos, yen gesang punika boten aman wonten ing nggen kabegjanipun, sanajan kabegjan wau pinuju tumpuk-tumpuk.

Raos boten aman punika bibiting raos luhur raos mulya, raos begja, ingkang boten saged dipun reridhu dening punapa kemawon. Awit saking punika mila raos boten aman wau perlu dipun upakara ingkang sae-sae, supados subur. Dene cara pangupakaranipun kados ing ngandhap punika.

Yen sumerep utawi mireng, yen sakiwa tengenipun wonten lelampahan kasusahan lajeng raos kasusahan wau dipun raosaken ingkang nandhes, saengga kados-kados awakipun piyambak ingkang nandhang kasusahan. Yen latihan jiwa ingkang kados makaten punika dipun tindakaken samesthinipun, mesthi nukulaken raos dhame kaliyan sadaya tiyang, jalaran mangertos, yen gesang punika boten aman lan nandhang kasusahan, sanajan kawontenanipun kados punapa kemawon. Inggih raos dhame kados makaten punika raos katentremaning gesang, ingkang dados piageming gesang, ingkang salajengipun dados sanguning gesang.


Tiyang ingkang Sugih Pangalaman Pait Getir

Lare punika saged ugi sampun nandhang pangalaman pait getir, kadosta lola, cacat lan sapanunggilanipun. Yen boten dipun tampi kalayan sabar pangalaman pait getir wau boten dados piwulang lan malah nukulaken raos muring dhateng lelampahanipun. Malah-malah raos muring wau dados dhadhasaring raos gesangipun.

Dhedhasar raos muring wau netepaken sikepipun dhateng tiyang sanes, inggih punika tiyang sanes dipun wajibaken mbantu lan mitulungi dhateng piyambakipun. Yen tampi pitulungan saking tiyang sanes, lare wau boten rumaos nrimah sakedhik-sakedhika, jalaran gadhah panganggep, yen tiyang sanes wau gadhah kuwajiban nulungi dhateng piyambakipun. Malah-malah lare wau gadhah pamanggih, yen piyambakipun punika mitulungi dhateng tiyang sanes anggenipun suka kalonggaran supados saged nindakaken kautaman.

Dados tiyang sanes dipun kedahaken nrimah dhateng piyambakipun. Inggih punika raos penjahat ingkang jahat sanget, ingkang ngingar-nginger aturan kautamaan. Raos kados makaten punika penyakit wuta manah.

Kosok wangsulipun, yen pangalaman pait getir wau dipun tampi kalayan sabar, tegesipun boten nindakaken ingkang asor-asor, mesthi lajeng thukul raos ingkang kosok wangsulipun muring. Yen tampi pitulungan saking tiyang sanes, lare wau rumaos nrimah sanget, lan kraos trenyuh dhateng raos welas asihipun tiyang sanes wau. Raos trenyuh wau raos piwales dhateng raos welas asih ingkang saking tiyang sanes wau.

Yen raos trenyuh wau kerep kedadosan, lajeng dados dhedhasaring raos gesangipun. Dhedhasar raos trenyuh wau ingkang nukulaken raos welas asih wonten ing tiyang sanes. Wekasanipun lare wau gadhah kalakuan andhap asor lan nyenengaken tiyang sanes.

Kalakuan wau nukulaken lelawanan sakeca kaliyan tangga-tangganipun. Lelawanan sakeca wau wonten ing manahipun si lare nukulaken raos kepencut supados tumunten saged nyekapi kabutuhanipun piyambak lan luar saking pitulunganing tiyang sanes. Inggih raos kapencut wau ingkang dados piageming gesang kangge lare, ingkang salajengipun dados sanguning gesang, ingkang cekap kangge dados jaka lan prawan ingkang maedahi dhateng masarakat.

Jaka lan prawan ingkang gadhah piageming gesang ingkang cekap wau nyenengakan dhateng tiyang sepuh-sepuh tangga-tangganipun, ingkang salajengipun kepengin mendhet mantu. Mangka panedhanipun tiyang sepuh-sepuh wau, temtu dipun tampi kalayan seneng. Inggih punika ingkang nggampilaken angsalipun jodho.

Brayat enggal, ingkang sesarengan gadhah piagemening gesang, kathah-kathahipun lajeng dados mulya kawontenanipun. Kamulyan wau asring murugaken mendem lan nutupi piageming gesang ingkang kasimpen wonten ing masahipun kala dados lare. Dados endem wau ngrisakaken paedahipun piageming gesang.

Wonten salebeting kawontenan mendem brayat enggal wau gantos ukuran 
kabegjan. Sakawit ukuraning kabegjan wau kawontenan cilaka kala taksih lare lan samangke kamulyaning tangga-tangganipun ingkang nglangkungi. Inggih punika sababipun tiyang wau ndhatengaken pait getir saking ing lebet.
Endem wau nukulaken raos beda. Tegesipun, tiyang punika gadhah pamanggih, yen piyambakipun beda kaliyan tiyang sanes. Awit saking punika mila beda begja cilakanipun kaliyan tiyang sanes.

Pokoking raos beda punika rumaos, yen awakipun piyambak punika langkung tinimbang kaliyan tiyang sanes. Raos beda wau asring kababar dados rumaos beda wonten nggen kaprigelanipun, wonten nggen kawaskithanipun, wonten nggen kawruhipun, utawi wonten nggen asal mulanipun jiwanipun lan sapanunggilanipun. Pokok kelairaning raos beda wonten nggen brayat enggal wau rumaos, yen awakipun piyambak punika boten saged angsal lelampahan pait getir. Raos kados makaten punika ingkang murugaken ndhatengaken lelampahan pait getir ingkang saking ing nglebet. Kathah tiyang nem lan sepuh ingkang cekap pangalamanipun pait getir. Lan kathah ing antawisipun tiyang-tiyang wau ingkang boten kuwawi nandhang pait getir. Inggih punika ingkang murugaken semplah wonten nggen tujuaning gesang.

Dados raos semplah punika ngrisak tujuaning gesang. Yen tujuaning gesang punika risak, tiyang gesang lajeng tanpa tujuan. Yen tanpa tujuan gesang, tiyang lajeng dados dolananing alun raos ingkang asor-asor.

Mangka tujuaning gesang punika nuntun tiyang dhateng tindak ingkang luhur lan cetha. Dados yen tujuaning gesang punika risak, tiyang punika lajeng dados kados kuda dipun tumpaki nanging tanpa kendhali. Inggih punika ingkang nyemplungaken tiyang dhateng jurang kanisthaning gesang.

Kosok wangsulipun, yen tahan nandhang pengalaman pait getir, tiyang lajeng kabikak mripating manahipun, engga saged ngraosaken raosipun piyambak lan raosipun tiyang sanes. Inggih punika ingkang murugaken tiyang lajeng saged nliti lan nyinau raos. Inggih punika ingkang nukulaken kawruh raos.

Yen nyinau raos, tiyang punika sakawit asring kaget lan gumun, jebul lampahing raos-raos punika miturut aturan alam kados dene barang-barang ingkang kasatmata, ingkang kecepeng dening pancadriya. Mangka aturan alam punika dipun sebut kawruh. Dados aturan alam wonten nggen raos punika dipun sebut kawruh raos.

Supados dados piageming gesang pangalaman pait getir punika perlu dipnn upakara ingkang sae-sae. Jalaran yen tanpa pangupakara, pangalaman punika boten saged dados piwulang. Dene cara pangupakaranipun kados ing ngandhap punika.

Upami pangalaman kapejahan anak, saya anak ingkang sampun diwasa utawi sampun laki-rabi. Raos pait getir wau perlu dipun raosaken lan dipun tliti salebet-lebetipun. Dene ingkang ngalang-alangi panliti wau raos ajrih lan boten tahan ngraosaken raos pait getir wau. Raos ajrih wau ingkang nukulaken raos pados slamuran. Yen raos pados slamuran wau kiyat lan lajeng kuwasa, raos pait getir wau lajeng kasilep lan katutup wonten ing manah, lan panliti kawruh raos wau boten saged dipun tindakaken.

Kosok wangsulipun, yen wani nglajengaken panliti wau lajeng raos pait getir punika dados kiyat wonten ing manah. Kiyating raos pait getir wau murugaken suremipun raos pambegan, ingkang asalipun saking raos beda. Saya kiyat raos pait getir, saya surem raos pambegan, saengga kasilep lan katutup wonten ing manah.

Dados raos pait getir punika sajatinipun namung ngantem raos pambegan, nanging boten ngantem sajatining manungsa. Malah-malah raos pambegan punika reridhuning gesang ingkang kedah dipun brantas. Yen raos pambegan punika kasilep, lajeng kabuka mripating manahipun sajatining manungsa, lan lajeng sumerep yen sadaya tiyang gesang punika sami anggenipun nandhang pait getir. Dados gesang punika nandhang pait getir.
Inggih punika paedahipun pengalaman pait getir. Awit saking punika mila pangalaman pait getir wau perlu dipun upakara ingkang sae-sae, supados boten kesupen. Pangupakara pangalaman pait getir wau asring kababar dados wilujengan ngengeti arwahipun kulawarga ingkang sampun tilar donya, kadadosan saben taun utawi saben salapan dinten sapisan.

Yen raos pangalaman pait getir wonten ing manah punika kiyat, nukulaken raos wicaksana. Raos wicaksana punika saged mawas dhateng tiyang sanes ngantos dumugi panandhaning gesangipun. Lan lajeng mangertos, yen tiyang sanes punika kanca tunggil sapanandhanging gesang.

Mangka saben tiyang sami anggadhahi panandhanging gesang. Dados saben tiyang punika kanca tunggil sapanandhanging gesang. Dados wicaksana punika dede anggenipun pinter nyingkiri panandhang pait getir, nanging tahan, nandhang.

Wohipun lajeng kraos dhame kaliyan sasamining gesang. Sarana raos dhame ingkang lempar wau, tiyang lajeng saged berjuang kangge bangsanipun lan jinisipun, ingkang boten keganggu saking ing nglebet, saking ing raosipun piyambak. Wekasanipun kita matur nuwun dhateng Alam Agung ingkang sampun maringi pait getir dhateng kita jinis manungsa.
Share:

WEJANGAN POKOK ILMU BAHAGIA

Judul asli wejangan Ki Ageng Suryomentaram ini adalah Wejangan Kawruh Beja Sawetah, diceramahkan di Surakarta pada tahun 1931. Merupakan hasil renungan beliau, bahwa pada hakikatnya, proses rasa hidup manusia yang sesuai dengan hukum alam serta tindakan yang mengikuti hukum itu pasti berkembang dan berbuah dengan wajar.

Bagian 1 : Senang-Susah, Mulur, Mungkret
Bagian 2 : Rasa Sama, Iri dan Sombong, Tenteram
Bagian 3 : Rasa Abadi, Sesal dan Khawatir, Tabah
Bagian 4 : Mengawasi Keinginan, Benih Pengetahuan, Bahagia
Bagian 5 : Penutup



BAGIAN I

Senang-Susah

Di atas bumi dan di kolong langit ini tidak ada barang yang pantas dicari, dihindari atau ditolak secara mati-matian. Meskipun demikian manusia itu tentu berusaha mati-matian untuk mencari, menghindari atau menolak sesuatu, walaupun itu tidak sepantasnya dicari, ditolak atau dihindarinya. Bukankah apa yang dicari atau ditolaknya itu tidak menyebabkan orang bahagia dan senang selamanya, atau celaka dan susah selamanya. Tetapi pada waktu orang menginginkan sesuatu, pasti ia mengira atau berpendapat bahwa "jika keinginanku tercapai, tentulah aku bahagia dan senang selamanya; dan jika tidak tercapai tentulah aku celaka dan susah selamanya".

Pendapat di atas itu teranglah keliru. Bukankah sudah beribu-ribu keinginannya yang tercapai, namun ia tetap saja tidak bahagia, melainkan senang sebentar, kemudian susah lagi? Juga sudah beribu-ribu keinginannya yang tidak tercapai, namun ia tetap saja tidak celaka, melainkan bersusah hati sebentar kemudian senang kembali. Jadi pendapat bahwa tercapainya keinginan menyebabkan rasa bahagia atau tidak tercapainya keinginan menyebabkan rasa celaka, jelaslah keliru. Tetapi setiap keinginan pasti disertai pendapat demikian.

Sebagai contoh, ketika orang berkeinginan sesuatu, misalnya berhajat mengawinkan anaknya, dan karena ia tidak punya cukup uang, ia akan mencari pinjaman.Di dalam mencari pinjaman itu ia merasa: "Jika usahaku untuk mencari pinjaman ini tidak berhasil, pastilah aku celaka dan merasa malu selamanya". Andaikata ia gagal memperoleh pinjaman, ia tidak akan merasa celaka, melainkan hanya merasa malu sebentar. Kemudian setelah merasa susah karena ia tidak dapat mengundang siapa pun, tidak dapat menanggap (mempertunjukan) wayang dan tidak dapat mengadakan janggrungan (tarian bersama antara penari-penari dan tetamu-tetamu dalam pesta perjamuan orang Jawa), ia pun akan merasa senang lagi, bahkan lega hatinya."Wah, untunglah usahaku mencari hutang tempo hari tidak berhasil. Andaikata aku berhasil, pasti sekarang ini aku akan kelabakan (gelisah) mencari uang untuk membayar hutang itu kembali." 

Demikianlah, maka jelaslah bahwa tidak tercapainya keinginan tidak menyebabkan orang merasa celaka.

Demikian juga keinginan yang tercapai tidak menyebabkan orang merasa bahagia. Misalnya orang berhasrat keras untuk kawin. Ia merasa: "Jika si Anu itu menjadi suami/isteriku, berbahagialah aku." Dibayangkannya: "Jodohku itu akan kugandeng selama tiga tahun tanpa kulupakan." Tetapi bila hasrat kawinnya itu benar-benar terlaksana, ia pun tidak akan sungguh-sungguh bahagia, melainkan hanya senang sebentar dan kemudian susah lagi. Bahkan sering terjadi dalam perkawinan bahwa sesudah seminggu saja sudah terjadi pertikaian.

Jadi teranglah bahwa jika keinginan itu tercapai maka hal itu tidak menyebabkan bahagia dan jika tidak tercapai, tidak pula menyebabkan celaka. Kenyataannya ialah bahwa senang dan susah itu tidak berlangsung terus menerus. Sepanjang hidup manusia sejak masa kanak-kanak sampai tua, ia belum pernah mengalami senang selama tiga hari tanpa susah, atau mengalami susah selama tiga hari tanpa senang. Pengalaman semacam itu tidak akan terjadi dan tidak mungkin dapat dialami.


Mulur

Yang menyebabkan senang ialah tercapainya keinginan. Keinginan tercapai menimbulkan rasa senang, enak, lega, puas, tenang, gembira. Padahal keinginan ini bila tercapai pasti mulur, memanjang, dalam arti meningkat. Ini berarti bahwa hal yang diinginkan itu meningkat entah jumlahnya entah mutunya sehingga tidak dapat tercapai dan hal ini akan menimbulkan susah. Jadi senang itu tidak dapat berlangsung terus-menerus.

Misalnya menjelang hari raya orang ingin membeli sarung baru. Kata hatinya: "Bila aku dapat membeli sarung baru, pasti aku akan bahagia, yakni tetap senang. Pada hari besar nanti, aku dapat melancong ke mana-mana." Andaikata sarung baru itu dapat dibelinya ia pun tidak akan bahagia, melainkan bergembira sebentar kemudian susah lagi. Oleh karena keinginannya itu mulur, maka ia merasa: "Memang, meskipun sarungnya sudah baru, ikat kepalanya pun harus baru." Maka ia ingin membeli ikat kepala, tetapi uangnya tidak cukup, maka gagallah keinginannya dan susahlah ia. Demikianlah senang tidak berlangsung terus menerus. Andaikata pun kelak ia dapat membeli sarung dan ikat kepala baru, pasti keinginannya mulur lagi. Hatinya akan berkata: "Sekarang sarung dan ikat kepalanya sudah baru, dan bagaimanakah bajunya? Tidakkah harus baru pula?"

Kemudian bila pakaiannya baru sudah ada, tentu keinginannya mulur lagi. Sandalnya, arlojinya, kendaraannya, rumahnya harus baru pula. Bila semua itu sudah ada, pasti keinginannya akan mulur lagi: "Sekarang semua barang sudah baru, mengapa isterinya masih yang lama saja. Agar tidak dikatakan aneh maka ia mencari isteri baru." Bila nanti memperoleh isteri baru, pasti mulur lagi: "Anaknya pun harus ada yang baru karena mengapa yang ada hanya anak dari isteri lama saja?" Demikianlah keinginan itu mulur sehingga apabila apa yang diinginkannya tidak dapat diperolehnya maka susahlah ia. Jelaslah bahwa senang itu tidak tetap adanya.

Keinginan itu terwujud dalam usaha mencari semat, derajat dan kramat. Mencari semat ialah mencari kekayaan, keenakan, kesenangan. Mencari derajat ialah mencari keluhuran, kemuliaan, kebanggaan, keutamaan. Mencari kramat ialah mencari kekuasaan, kepercayaan, agar disegani, agar dipuja-puji.

Misalnya orang mencari semat/kekayaan agar ia berpenghasilan tetap. Rasa hatinya berkata: "Jika aku berpenghasilan tiap bulan sepuluh rupiah saja, aku tentu bahagia. Tidak seperti sekarang ini, kadang-kadang hanya tiga rupiah, bahkan kadang-kadang juga rugi." Bila usahanya berhasil, maka dalam kenyataannya ia tidak bahagia, namun hanya senang sebentar dan kemudian susah lagi. Ini disebabkan karena keinginannya mulur sebagai berikut: "Ternyata penghasilan sepuluh rupiah ini tidak membuat aku bahagia. Jika berpenghasilan dua puluh lima rupiah, barulah aku akan benar-benar bahagia." Nanti bila sudah memperoleh dua puluh lima rupiah keinginan pun mulur lagi. "Kalau aku hanya menerima dua puluh lima rupiah saja, terang tidak mungkin aku bahagia. Bahkan hal itu akan menambah banyak hutangnya, karena dipercaya untuk membeli dengan bon, hingga ke sana ke sini aku membuat bon. Hanya jika aku berpenghasilan seratus rupiah, baru aku benar-benar bahagia." Nanti bila ia berhasil memperoleh seratus rupiah keinginannya pun mulur lagi dan ia ingin dua ratus, tiga ratus rupiah. Sampai berpenghasilan beribu-ribu rupiah, berjuta-juta rupiah, masih kurang terus. Demikianlah keinginan itu mulur sampai pada suatu ketika ia tidak mungkin dipenuhi dan oleh karena itu ia kembali susah lagi. Jadi senang itu tidak tetap adanya.

Demikian pula dalam usaha mencari kenaikan derajat. Andaikata orang sudah menjadi asisten wedana, pasti keinginannya mulur dan ia ingin menjadi wedana. Kemudian setelah menjadi wedana, tentu keinginannya mulur lagi dan ia ingin menjadi bupati. Sekalipun sudah menjadi raja, ia kemudian ingin menjadi raja dari semua raja. Andaikata terlaksana menjadi raja dari semua raja, pasti hatinya berkata. "Ternyata menjadi raja dari semua raja itu tidak membuat aku bahagia, karena memerintah manusia itu ternyata bukan main banyak kesulitannya." "Mungkin kalau menjadi raja jin, barulah aku benar-benar bahagia. Bila sudah menjadi raja jin, pasti mulur lagi, ingin menjadi raja binatang, kutu, serangga, yang berupa anjing tanah, kacuak, tokek dan sebagainya. Demikian mulurnya keinginan sampai apa yang diinginkannya tidak dapat diperolehnya dan oleh karena itu ia kembali susah lagi. Jadi senang itu tidak tetap.

Demikian pula dalam usaha memperoleh kramat atau kesaktian. Misalnya jika orang telah memiliki kesaktian dengan dapat menyembuhkan orang sakit lumpuh dengan meniupnya saja. Ia belum juga bahagia, melainkan senang sebentar, kemudian susah lagi, karena mulurnya keinginannya. Hatinya berkata: "Kalau hanya dapat menyembuhkan orang lumpuh dengan meniupnya saja, aku tidak berbahagia. Akan tetapi kalau dapat menghidupkan orang mati, aku tentu bahagia, karena siapapun akan percaya, segan, takut kepadaku dan akan memujaku." la akan berusaha ke sana sini untuk dapat menghidupkan orang mati. PadahaI sekolahnya untuk mempelajarinya tidak ada. Andaikata ia pun berhasil, setelah dapat menghidupkan dua orang saja, maka timbul kekhawatirannya. "Celakalah aku nanti. Jika setiap orang mati kuhidupkan kembali. Mayat-mayat dari mana-mana pasti akan dibawa kemari semua, dan aku disuruh menghidupkannya. Halaman rumahku pasti akan penuh dengan bangkai anjing, babi hutan dan lain-lain. Mungkin kalau aku dapat mengeluarkan sukma dari badan, aku baru benar-benar bahagia. Aku akan dapat melayang-layang mengelilingi dunia melihat negeri Belanda, negeri Cina, tanpa melakukan perjalanan, tanpa susah payah, lagi pula tidak kehilangan uang untuk bekalnya." Ia akan ke sana ke sini berusaha keras supaya bisa melepaskan sukmanya dari badannya, sedangkan sekolah untuk mempelajarinya belum ada. Andaikata ia berhasil melepaskan sukmanya dari raganya, ia pun tidak akan benar-benar bahagia, melainkan senang sebentar, kemudian susah lagi. Hatinya berkata "Susahlah aku bila sukma yang acapkali dilepas itu sampai tidak dapat kembali lagi ke tempat asalnya. Namun manakala aku bisa menghilang, pastilah aku betul-betul bahagia. Aku akan dapat menggaruk uang di pasar-pasar tanpa diketahui pemiliknya, dan tiap kata ada orang sedang menghitung uang, uang itu kuambil. Dengan tidak usah bekerja, aku dapat memiliki banyak uang, dan apa pun kuhendaki pastilah tercapai".

Bila ia kemudian berhasil dapat menghilang, tentu keinginannya mulur lagi, sehingga ia ingin bisa terbang, bisa menembus bumi dan seterusnya. Demikianlah mulurnya keinginannya sampai apa yang diinginkannya tidak dapat ia peroleh, maka susahlah ia. Jadi jelaslah bahwa lahirnya keinginan dalam usaha mencapai semat (kekayaan), derajat (kedudukan), kramat (kekuasaanl, apabila sudah terlaksana pasti akan mulur. Maka senang itu tidak tetap sifatnya.


Mungkret (menyusut)

Demikian pula rasa susah pun tidak tetap. Karena susah itu disebabkan tidak tercapainya keinginan yang berwujud rasa tidak enak, menyesal, kecewa, tersinggung, marah, malu, sakit, terganggu dan sebagainya. Padahal keinginan itu bila tidak tercapai pasti mungkret (menyusut), dalam arti bahwa apa yang diinginkan itu berkurang baik dalarm jumlah maupun mutunya, sehingga dapat tercapai, maka timbullah rasa senang. Jadi rasa susah itu tidak tetap.
Bila keinginan yang mungkret ini masih tidak terpenuhi, pasti ia akan mungkret lagi. Mungkretnya keinginan ini baru berhenti bila dapat terpenuhi keinginan itu. 

Tentunya apa yang diinginkan itu memang ada atau mudah diperoleh, sehingga keinginan itu terpenuhi dan timbullah rasa senang. Maka susah itu tidak tetap adanya.

Misalnya orang lapar ingin makan, tentu dipiiihnya lauk-pauk yang serba lezat, seperti daging, telur dan sebagainya. Tetapi bila keinginannya itu tidak terpenuhi, ia pasti mungkret, sehingga makan nasi dengan garam saja ia sudah senang. Bila nasi dengan garam pun tidak diperolehnya pasti keinginannya mungkret lagi, sehingga makan ketela bakar saja ia sudah girang. Bila ketela bakar pun tidak ia peroleh, pasti keinginannya mungkret lagi, sehingga dengan diteguknya air saja, cukup sejuklah lidahnya.

Contoh yang makin jelas lagi ialah bila seorang laki-laki ingin mempunyai seorang isteri, maka dipilihnya tentu yang cantik, masih perawan, kaya, keturunan priyayi, cerdas, berbakti, cermat, cinta suami dan seterusnya. Bila keinginan-keinginannya itu tidak terpenuhi, ia pun tidak benar-benar celaka, melainkan susah sebentar, kemudian senang kembali. Oleh karena keinginannya mungkret, maka rasanya, "Walaupun syarat pilihanku tidak terpenuhi semua, asal saja cantik wajahnya bolehlah" Jika yang cantik pun tidak diperolehnya, tentu keinginannya mungkret lagi: "Walaupun tidak cantik asal saja masih perawan" 

Bila ini pun tidak berhasil, mungkret lagi keinginannya "Walaupun seorang janda asal saja belum punya anak." Bila pilihan ini masih juga gagal, pasti keinginannya mungkret lagi: "Walaupun banyak anaknya, asalkan saja ia sehat" Bila keinginan ini pun tidak terpenuhi, pasti mungkret lagi keinginannya: "Walaupun cacad, asalkan berwujud orang" Padahal mencari isteri dengan syarat asal berwujud orang saja, pastilah tidak sukar, maka ia lalu merasa senang lagi. Dari sebab itulah penderita-penderita cacad, baik laki-laki atau perempuan, banyak yang bersuami/isteri. Sebab satu sama lain berjumpa dalam keadaan sama mungkret keinginannya. Demikianlah menyusutnya keinginan sampai apa yang diinginkan itu tercapai, maka timbullah rasa senang. Maka susah itu tidak tetap.

Jadi jelaslah bahwa senang dan susah itu tidak tetap. Sebab senang itu disebabkan karena keinginan tercapai, dan keinginan yang tercapai ini mesti mulur sehingga yang diinginkan tidak mungkin tercapai, maka timbullah rasa susah. Kesusahan itu disebabkan karena keinginan tidak tercapai, padahal keinginan yang tidak tercapai ini mesti mungkret sehingga apa yang diinginkan itu mungkin tercapai, maka akan tercapailah keinginan itu dan rasa senang timbul, jadi keinginan itu bila mungkret akan mencapai apa yang diinginkan maka timbullah rasa senang, dan keinginan itu mulur. Mulur ini berlangsung sehingga tidak tercapai apa yang diinginkan maka timbul rasa susah dan keinginan itu mungkret. Mungkret, tercapai, senang, mulur lagi. Mulur, tidak tereapai, susah, mungkret lagi. Maka sifat keinginan itu sebentar mulur, sebentar mungkret, sebentar mulur, sebentar mungkret. Hal inilah yang menyebabkan mengapa rasa hidup manusia itu sejak muda hingga tua, pasti bersifat sebentar senang sebentar susah, sebentar senang, sebentar susah.


BAGIAN II

Rasa Sama

Manusia itu mempunyai keinginan, yang bersifat sebentar mulur, sebentar mungkret, sebentar mulur, sebentar mungkret. Sifat ini yang menyebabkan rasa hidup orang sejak kecil sampai tua, pasti bersifat sebentar senang, sebentar susah, sebentar senang, sebentar susah. Siapa saja dan di mana saja rasa hidup orang tentu bersifat sebentar senang, sebentar susah, karena semuanya mempunyai keinginan. Jika tidak mempunyai keinginan, maka ia bukanlah manusia, dan tiap keinginan pasti bersifat seperti di atas tadi.

Jadi rasa hidup manusia sedunia ini sama saja, yakni pasti sebentar senang, sebentar susah, sebentar senang, sebentar susah. Sekalipun orang kaya, miskin, raja, kuli, wali (aulia), bajingan, rasa hidupnya sama saja, ialah sebentar senang, sebentar susah. Yang sama adalah rasanya senang-susah, lama-cepatnya, berat-ringannya. Sedang yang berbeda adalah halnya yang disenangi/disusahi.

Umpama orang kaya senang dapat mendirikan pabrik dan orang miskin senang dapat mendirikan kendil (periuk nasi). Kesenangan kedua orang tadi pada hakekatnya sama. Seorang raja merasa senang bahwa ia dapat menyerbu sebuah kota lawannya, dan memboyong (membawa pulang) puteri. Sedangkan seorang kuli kereta-api merasa senang bila dapat menjelajahi gerbong-gerbong dan memboyong (mengangkat-angkat) koper. Kedua orang itu sama di dalam merasa senang. Seorang wali (orang sakti) merasa senang bila dapat terbang di angkasa, sedangkan seorang bajingan merasa senang pula dapat mencopet barang, kedua-duanya sama di dalam merasa senang.

Tetapi seorang miskin sering beranggapan bahwa orang kaya itu tidak pernah susah. Anggapan demikian itu keliru, sebab diri orang kaya pun berisi keinginan yang bila tercapai pasti mulur. Misalnya seorang kaya raya, memiliki perusahaan kendaraan bis. Walaupun sudah mempunyai beratus-ratus bis, keinginannya tentu mulur. Ia tentu ingin mempunyai kereta api. Setelah mempunyai kereta api, pasti keinginannya mulur lagi, ia ingin mempunyai kapal laut. Sebelum keinginan mempunyai kapal laut tercapai, tiba-tiba ia menghadapi masalah berdirinya perusahaan bis baru sehingga ia merasa susah karena khawatir kalau disaingi. Maka orang kaya bagaimanapun, rasa hidupnya tentu sebentar senang, sebentar susah, sebentar senang, sebentar susah.

Demikian pula seorang wali (aulia) sering dikira tidak pernah susah. Perkiraan demikian itu keliru, karena wali pun berisikan keinginan. Misalnya seorang wali yang sakti, seperti dalam dongengnya Sinuhun Kanjeng Sultan Agung di Mataram. Ia raja dan juga wali dan ketika ia hendak pergi ke Banten dengan jalan terbang, dan itu terlaksana, maka senanglah ia. Tetapi ketika hendak pulang ke Mataram, juru tamannya meninggalkannya, maka rontoklah bulu sayapnya, hingga susahlah ia. Jika wali yang bagaimana pun, rasa hidupnya pasti sebentar senang, sebentar susah. Apabila mengerti bahwa rasa orang di dunia sama saja, yakni sebentar senang, sebentar susah, bebaslah kita dari penderitaan neraka iri hati dan kesombongan.

Iri dan Sombong

Iri adalah merasa kalah terhadap orang lain, dan sombong adalah merasa menang terhadap orang lain. Iri dan sombong inilah yang menyebabkan orang berusaha keras, mati-matian, berjungkir balik, untuk memperoleh semat (kekayaan), derajat (kedudukan) dan kramat (kekuasaan). Hatinya berkata: "Sebaiknya kucari uang sebanyak-banyaknya agar menjadi kaya seperti orang itu, dan jangan sampai miskin seperti orang ini; agar bisa mengejek orang ini dan jangan sampai diejek orang itu. Dan kuharus memperoleh derajat yang luhur, supaya mulia seperti orang itu, dan jangan sampai hina seperti orang ini, sehingga terhormat seperti orang itu, dan tidak diremehkan seperti orang ini. 

Harus kucari kramat (kekuasaan) yang besar, supaya berkuasa dan dapat menaklukkan orang itu. Jangan sampai lemah dan ditaklukkan orang ini." Begitu hebat usahanya, hingga ia merasa "lebih baik mati jika tidak tercapai"

Perasaan "lebih baik mati jika tidak tercapai" itu bila sering terlintas dalam pikiran, dapat membangunkan tekad yang aneh-aneh dan bertapa yang aneh-aneh. Orang yang sedang dihinggapi iri-sombong ini cenderung mencari guru-guru atau dukun-dukun. Pada guru atau dukun itu dimintanya petunjuk: "Bagaimana kyai, hidupku ini mengapa senantiasa susah. Apakah memang nasibku harus dibenci orang? Bagaimana baiknya?" Jika guru atau dukun itu mengatakan: "Sanggupkah anda bertapa secara ditanam selama empat puluh hari? Itu memang berat tetapi bila dikurniakan, tentu nasibmu akan lebih baik." Makin gelap pikirannya namun karena terbenam dalam rasa iri-sombong, ia akan menyanggupinya: "Baiklah saya bersedia ditanam, asal dapat kurnia. Andaikata aku gagal dan mati, itu pun justru lebih baik dari pada hidup sekali saja menjadi buah ejekan tetangga-tetangga, kesana diejek, kesini diejek." Bilamana benar-benar digali lobang untuknya dan ia memeriksanya serta menengok ke kanan ke kiri, tiba-tiba ia merasa ngeri: "Kyai, jika penguburan diriku ditangguhkan saja sampai setelah tanggal dua saja, bagaimana?"

Bila orang mengerti bahwa rasa orang sedunia itu sama, teranglah pandangannya. Kemudian ia tahu bahwa orang yang ditanam selama empat puluh hari, pasti akan mati karena tidak dapat bernapas. Mengingat bahwa jika dibungkam selama dua menit saja, orang sudah kehabisan napas, bagaimanakah bila ditanam empat puluh hari?

Idam-idaman orang yang iri hati atau sombong ialah asal dapat melebihi orang lain dalam segala hal. Dalam hal makanan, pakaian, perumahan, keluarga, anak-anak dan sebagainya, ia ingin melebihi orang lain. Sedangkan orang-orang lain pun ingin menyaingi atau melebihi orang lain lagi. Dari itu beribu-ribu, berjuta-juta manusia, bila dijangkiti iri-sombong, tindakannya hanyalah satu sama lain bersaingan sehingga semuanya jatuh ke bawah.

Bila dalam usahanya untuk melampaui orang lain ia sering tergelincir bahkan ia justru dilampaui orang lain, maka kesallah hatinya, "Baik, sekalipun aku kalah asal saja tetanggaku itu hidupnya merana, maka senanglah hatiku." Sedangkan tetangganya pun berusaha menyusahkan orang lain. Dari itu beribu-ribu, berjuta-juta manusia bila dijangkiti iri-sombong, tindakannya hanyalah saling menyusahkan.

Bila dalam usahanya menyusahkan orang lain, sering berbalik menyusahkan diri sendiri maka ia masih tinggal dapat mengumpat orang lain. Sedangkan orang lain pun mengumpat orang lain lagi. Maka beribu-ribu, berjuta-juta manusia, bila dihinggapi iri-sombong, tindakannya hanya saling mengumpat. Bahkan tiap kali bercakap-cakap dengan suami/isterinya tidak lain hanya menjelekkan tetangganya, sampai pada soal yang kecil-kecil, misalnya: "Sesungguhnya si anu itu kan sudah payah betul. Lihat saja surat gadainya sudah daluwarsa; pohon-pohon kelapanya sudah digadaikan dan ia hanya kebagian yang hanya cukup untuk dimakannya sendiri."

Padahal untuk melebihi seseorang saja sudah susah-payah, memaksakan diri bertirakat sampai luar-batas, Nglawet (nama tempat bertapa), Gua Langse (di pantai Parangtritis, Yogya) dan Gedancer (tempat bertapa). Bila ia telah dapat melebihi seseorang, ia akan melihat bahwa ada orang lain lagi yang melebihinya. 

Sedangkan jumlah orang yang melebihinya tidak terhitung banyaknya.
Apalagi untuk melebihi orang lain dalam hal perincian, pastilah tidak akan berhasil, sekalipun sudah bertirakat segala. Misalnya orang melebihi orang Iain dalam kekayaannya, tetapi kalah dalam kedudukannya, lalu berusaha keras untuk melebihi kedudukannya. Kalau sudah melebihi kedudukannya, tetapi kalah kekuasaannya, ia akan berusaha keras untuk melebihi kekuasaannya. Kalau sudah melebihi kekuasaannya, tetapi kalah tampan wajahnya, ia akan berusaha keras untuk melebihi ketampanannya. Misalkan ia sudah menang dalam hal ketampanan wajahnya, tetapi kalah muda dalam usia, ia pun berusaha keras untuk membuat dirinya lebih muda tampaknya. Karena dalam janggrungan, pesta dengan tarian dimana penari wanita menari bersama dengan tamu laki-laki, orang-orang muda dipersilakan masuk gelanggang untuk menari lebih dulu. Akan tetapi bila ia lebih muda ia pun berusaha keras untuk membuat dirinya lebih tua, karena orang-orang tua itu dalam pesta-pesta makan selalu dipilihkan makanan yang serba empuk.

Perasaan orang yang irihati-sombong ini, tiap kali menyumpahi orang, jika tidak melebihi tentu dilebihinya. Bila melebihi, dalam hatinya mengejek, "Lihat si Anu itu akhirnya celaka, karena tidak mau percaya padaku, tidak mau meniru jejakku, tentu saja celaka." Tetapi bila diungguli ia merasa penasaran: "Tidak heran si Anu itu kaya, karena bukan main kikirnya. Bila ia buang air kedapatan kacang kedele dalam kotorannya, maka kedele itu dikorekinya dari kotorannya."

Padahal tiap kali orang ke luar rumah pasti ia bertemu orang yang jika tidak melebihi tentu dilebihinya. Maka hidup orang sedari kecil sehingga tua, bila dihinggapi iri-sombong, hanya merasa mengejek dan diejek orang.
Jika orang hendak mengetahui rasa iri-sombong atau lebihnya sendiri, yang jelas dalam pergaulan, maka hal itu dapat ia jalankan bila sedang nonton pasar malam, menghadiri pesta perjamuan dan sebagainya. Bila di situ orang merasa kalah baik sarungnya ia akan meraba-raba ikat kepalanya dan berkata: "Ikat kepalaku lebih baru." Bila ikat kepalanya dirasakannya masih kalah, diangkatlah dadanya dan diperlihatkan bajunya "Bajuku memang baik." Bila ia merasa kalah, diangkatlah sarungnya dan diperlihatkan celana dalamnya, "Celanaku menang lebar." Bila toh masih merasa kalah, jengkellah ia, maka dikeluarkan pipanya, "Tetapi pipaku menang panjang."

Pandangan orang yang iri-sombong terhadap semua keadaan dan kejadian di dunia, terbalik-balik, tidak benar. Misalkan orang ingin memiliki sepeda, dari kerasnya keinginannya ia merasa "Benar-benar aku menderita bila tidak memiliki sepeda, kalau barang-barang lainnya tidak kuhiraukan." Maka jika dijumpainya seorang mengendarai sepeda, apalagi jika pengendara itu tetangganya yang dibencinya dan hendak dilebihinya, dan justru dirinya kini jatuh dikalahkan maka begitu ia mendengar suara "kring" bel sepeda itu, terkejutlah ia serentak. Pulang rumah dengan gelisah tidak bisa tidur, hatinya penasaran dan dijelekkannya lawannya, "Tidak heran si Anu itu memiliki sepeda, karena hidupnya tidak lumrah (lazim), bermuka tebal. Lain dengan aku ini yang tidak tega hati menyikut orang." Demikian pandangan orang terbalik-balik disebabkan rasa iri-sombong. Benarkah orang mengendarai sepeda itu sengaja membuatnya terkejut, gelisah? Tentu tidak!

Dari sangat hebatnya pandangan terbalik-balik itu sehingga membikin orang, sehabis memandang perempuan cantik atau laki-laki tampan, maka membenci suami/isterinya. Hatinya mengomel, "Bila kurasakan, suami/isteriku ini memang sungguh-sungguh jelek, ya rupanya, ya jelek hatinya. Kalau sampai menjadi jodohku ini pasti tidak melalui jalan sewajarnya. Dulunya pasti aku diguna-guna sehingga aku terpikat kepadanya." Demikianlah terbalik-baliknya pandangan orang yang iri-sombong. Padahal wanita cantik atau laki-laki tampan pastilah tidak sengaja membikin ia benci pada suami/isterinya.

Tenteram

Apabila orang mengerti bahwa rasa orang sedunia sama saja, bebaslah ia dari penderitaan neraka irihati-sombong, kemudian bisa masuk sorga ketenteraman. Artinya dalam segala hal bertindak seenaknya, sebutuhnya, seperlunya, secukupnya, semestinya dan sebenarnya. Ia akan dapat merasakan rasa hidup yang sebenar-benarnya, yaitu mesti sebentar senang, sebentar susah, sebentar senang, sebentar susah.

Sebab ketika dihinggapi iri-sombong, orang tidak dapat merasakan rasa hidup yang sebenarnya. Dalam hal makan misalnya, walaupun setiap hari makan, orang tidak merasakan makanannya, tetapi yang dirasakan hanyalah makanan tetangga-tetangganya. Kemudian mengeluhlah ia, "Kalau si Anu itu memang senang hidupnya, makannya terjamin tiga kali sehari, sepiring penuh, lauk-pauknya enak-enak; berganti-ganti telur daging. Lain dengan diriku ini serba celaka, makannya tidak menentu, lauk-pauknya tidak lain tidak hanya garam sambel, paling mujur tempe. Bila ingin daging ayam, hanya mendapat pekerjaan membubuti (mencabuti) bulunya dan membersihkan isi perutnya."

Bilamana bebas dari siksaan neraka iri-sombong dan masuk ke dalam sorga ketenteraman, ia akan dapat menasihati dirinya sebagai berikut, "Lho, bagaimana ini, orang mau makan kok menggerutu. Makannya enak atau tidak, jika enak teruskanlah, jika tidak enak hentikanlah." Teranglah pandangannya, maka mengerti maksud tujuan orang makan yaitu enak (lezat) dan kenyang. Maksud tujuan ini sudah tercapai, karena tiap kali merasa Iapar, makanlah segala apa yang lazim dimakan orang, maka pasti enak, dan kalau banyak jumlahnya pasti kenyang. Maka tenaga kaki-tangan berkelebihan untuk mencari makanan yang enak serta mengenyangkan itu.

Jadi rasa hidup yang sebenarnya sebentar senang, sebentar susah, dalam hal makan pasti sebentar enak, sebentar tidak enak, sebentar kenyang, sebentar lapar. Tetapi bila dihinggapi iri-sombong, orang tidak memperdulikan enak atau kenyang, melainkan berusaha melebihi orang lain. Jika hendak mengetahui iri-sombong atau keinginannya sendiri untuk melebihi orang lain, yang jelas bila kebetulan sedang bersama orang banyak dalam kedai makanan. Baru saja datang orang segera berteriak "Godog!" (minta direbuskan suatu makanan). Kemudian baru saja masakan tadi disodorkan, ia sudah minta lagi "Goreng! Cabenya biar banyak!" Bila dilihatnya tamu lain memegang telur, ia pun mengambil ayam goreng, dipegangnya dengan kedua tangannya. Jika toh masih merasa kalah, hatinya penasaran diangkat kakinya keatas meja sembari bersiul, sekalipun tidak bersuara.

Oleh karena dihinggapi iri-sombong sehingga gelap pandangannya, maka walaupun sudah beranak-cucu, orang tidak dapat merasakan rasa bersuami/isteri. Setiap kali menjumpai suami/isterinya, yang dirasakan suami/isteri orang lain, "Si Anu itu hidupnya memang enak lantaran mempunyai suami/isteri yang menyenangkan, perhatiannya besar, lagi setia. Lain dengan diriku ini serba celaka, mempunyai suami/isteri rewel sekali, sedikit-dikit marah, sedikit-dikit marah."

Bila sudah bebas dari siksaan neraka iri-sombong dan masuk sorga ketenteraman, orang lalu dapat menasihati dirinya: "O, bagaimana ini, orang bersuami/isteri kok mengomel. Sesungguhnya perkawinannya enak atau tidak, jika enak diteruskan, jika tidak enak ya diceraikan saja." Maka tenanglah pandangannya dan mengerti bahwa rasa bersuami/isteri itu nikmat.

Bila ingin mengerti kenikmatan bersuami/isteri, ialah pada waktu malam hari udara dingin, lagi turun hujan, berdesak-desak dengan suami/isteri pun hangat. Bila pinggangnya kaku pun lantas lemas, tidurnya pulas, bangun pagi merasa segar, bekerja penuh semangat. Kebalikannya jika tidak bersuami/isteri tidak demikian nikmat. Pada malam yang dingin, apalagi turun hujan, badannya benar-benar dingin. berdesak-desak hanya dengan balai-balai, pinggangnya kaku tetap kaku, ingin tidur tidak dapat memejamkan mata, dari pukul sembilan hingga pukul tiga malam belum juga pulas karena memikirkan suami/isteri orang lain. Maka pada duda, janda, jejaka, gadis, bila dijangkiti iri-sombong, seringkali betah bergadang. Tetapi bila tidak, hanyalah sekali tempo saja.

Jadi rasa hidup yang sebenarnya ialah mesti sebentar senang, sebentar susah, sebentar senang, sebentar susah. Dalam perkawinan tentu sebentar nikmat, sebentar tidak nikmat, sebentar nikmat, sebentar tidak nikmat. Bila keluar dari neraka iri-sombong dan masuk surga ketenteraman, orang akan bebas dari kewajiban yang berat-berat. Kebiasaan orang itu mewajibkan dirinya sendiri: "Orang hidup itu harus begini, makannya harus begini, pakaiannya harus begini, rumahnya harus begini, tindak tanduk terhadap tetangga, suami/isteri serta anak-anaknya harus begini." Semua keharusan-keharusan itu adalah hal-hal yang berat sehingga tidak dapat dilaksanakan, karena bertentangan antara kewajiban yang satu dengan kewajiban yang lain.

Sebagai contoh, misalnya orang menerima undangan dari tetangganya yang punya hajat pesta mengawinkan anaknya. Ia akan mewajibkan dirinya untuk datang hadir dengan pakaian baru, serta membawa uang cukup untuk menyumbang dan main kartu domino. Tetapi keadaannya tidak memungkinkannya untuk mempunyai pakaian baru dan uang, oleh karena itu ia merasa susah. Hendak datang hadir takut, dan hendak tidak hadir pun takut.
Bila lepas dari neraka iri-sombong dan masuk surga ketenteraman ia akan dapat menasihati dirinya "Lho, bagaimana langkahku ini, mau datang takut, mau tidak datang pun takut. Apakah harus setengah datang dan setengah tidak datang? 

Lalu bagaimana wujud tindakan setengah datang dan setengah tidak datang itu? Apakah melongok-longok di depan pagar saja, ataukah terus menerobos masuk ke dapur, membantu cuci piring?" Dengan kesadaran di atas, pandangannya semakin terang: "Sudahlah, jika mau datang, ya datang saja, jika tidak mau datang, ya tidak usah datang. BiIa tidak punya pakaian baru, pakailah pakaian lama, hal itu sudah sebenarnya. Bila tidak punya uang, maka tidak dapat menyumbang dan main domino, pun sudah selayaknya." Jadi rasa hidup yang benar adalah sebentar senang, sebentar susah, yang dalam hal menentukan kewajiban mesti suatu waktu begini, suatu waktu tidak begini.

Bila orang mengerti bahwa rasa hidup manusia sedunia sama saja, yakni pasti sebentar senang, sebentar susah, bebaslah ia dari neraka iri-sombong dan masuklah dalam surga ketenteraman. Kemudian dalam usahanya mencari kekayaan, kedudukan, kekuasaan, dengan cara seenaknya, sebutuhnya, seperlunya, secukupnya, semestinya, sebenarnya, yaitu hidup tenteram.
 


BAGIAN III

Rasa Abadi


Keinginan itu bersifat sebentar mulur, sebentar mungkret, sebentar mulur, sebentar mungkret, rasanya sebentar senang, sebentar susah, sebentar senang, sebentar susah. Pada hakekatnya keinginan itu langgeng (abadi), artinya sejak dulu sudah ada, kini pun ada, kelak pun selalu ada.


Ketika orang masih dalam kandungan ibunya, keinginannya sudah ada, walaupun tidak disadarinya. Seperti halnya bayi menangis berkeinginan menyusu, Ketika masih sebagai darah pun sudah tumbuh keinginan yang menumbuhkan badan, kepala, tubuh, tangan, kaki dan sebagainya. Ketika belum ada dalam kandungan dan masih ada pada ayah dan ibunya pada waktu ayah dan ibunya saling mengungkapkan rasa suka sama suka, hal itu merupakan gejala keinginan manusia yang hendak lahir.


Demikian keinginan itu tidak berawal, ketika bumi dan langit belum ada, keinginan sudah ada. Demikian pula keinginan tidak berakhir, bila nanti orang sudah mati, badannya rusak, busuk, keinginan masih ada saja. Bila nanti bumi dan langit tidak ada, keinginan masih tetap ada. Jadi keinginan itu tanpa awal dan tanpa akhir. Oleh karenanya keinginan itu abadi, Sebab keinginan itu barang asal. 

Barang asal itu tidak ada asalnya, tetapi justru berupa asal, dari itu abadi. Keinginan ialah asal dari pada hidup, benih hidup, yang menyebabkan hidup, oleh karenanya abadi.


Seperti juga asal semua barang jadi itu bersifat abadi. Wujud barang jadi (bahasa Jawa: dumadi) itu seperti rokok, korek api, cangkir, piring, rumah, dunia, bintang, bulan, matahari dan sebagainya. Asal barang jadi misalnya rokok, adalah abadi, tidak berubah tidak berkurang atau bertambah. Bila rokok itu dibakar, rokok itu hanya menjadi abu; sedang asal dari pada rokok masih tetap ada, tidak kurang, hanya wujudnya kini abu. Bila abu itu nanti ditumbuk, hanyalah menjadi tumbukan abu, sedang asal rokok masih tetap, tidak kurang tidak lebih, yang kini berwujud tumbukan abu. Sekalipun tumbukan abu ini nanti dibuang ke luar dunia, asal rokok itu masih tetap ada tidak kurang tidak lebih, hanya kini ada di luar dunia.


Demikian pula keinginan, bagaimanapun dihancurkannya melalui kesusahan, penderitaan malu, tidak akan berubah bersama sifat-sifatnya. Sebab barang abadi itu pasti bersifat abadi pula. Keinginan itu bersifat sebentar mulur sebentar mungkret, sebentar mulur sebentar mungkret dan rasanya sebentar senang sebentar susah, sebentar senang sebentar susah. Sedang rasa manusia pun sebentar senang sebentar susah, sebentar senang sebentar susah. Jadi keinginan itu adalah manusia, maka manusia itu abadi (lestari), sebentar senang sebentar susah. Bila keabadian manusia ini dimengerti, orang akan bebas dari penderitaan neraka penyesalan dan kekhawatiran.



Sesal - Kuatir


Menyesal ialah takut akan pengalaman yang telah dialami. Khawatir ialah takut akan pengalaman yang belum dialami. Menyesal dan khawatir ini yang menyebabkan orang bersedih hati, prihatin, hingga merasa celaka.


Menyesal ini rasanya: "Andaikata dulu aku bertindak demikian, bahagialah sudah aku ini, tidaklah celaka begini." Menyesal ini ialah takut akan pengalaman masa lampau yang menyebabkannya jatuh celaka, susah selamanya dalam keadaan miskin, hina, lemah.


Bila orang mengerti bahwa manusia itu abadi, dapatlah ia menasehati dirinya sebagai berikut: "Walaupun dulu bagaimana saja, pasti rasanya sebentar senang sebentar susah." Kemudian lenyap penyesalan semacam tadi. Tetapi jika tidak dimengerti, penyesalan itu berlarut-larut hingga takut akan hal yang aneh-aneh, seperti takut terkutuk, takut durhaka, rasanya: "Dulu andaikata aku tidak terkutuk oleh si Anu, tidak durhaka, tentu aku sudah bahagia dan tidak celaka." Kalau mengerti maka orang dapat menyadari, "Walaupun dulu terkutuk durhaka atau tidak durhaka, rasanya tentu sebentar senang sebentar susah," dan lenyaplah penyesalan semacam itu tadi.


Berlarut-larutnya penyesalan ini sampai menimbulkan ketakutan pada hal yang makin aneh ialah takut hidupnya tersesat. "Andaikata dulu tidak menjadi anak ibu dan ayah ini, pasti aku bahagia, dan tidak celaka seperti ini." Tetapi bila mengerti babwa manusia itu abadi, ia dapat menasehati dirinya sendiri: "Walaupun dulu menjadi anak ibu-ayah ini atau tidak, tentu rasanya sebentar senang sebentar susah", maka lenyaplah penyesalan tadi.


Ketakutan hidup tersesat di atas perinciannya sampai pada takut tersesat mempunyai suami/isteri dan anak si Anu, rasanya: "Andaikata dulu aku tidak salah memperoleh suami/isteri dan anak si kunyuk (si dogol) itu, pastilah aku bahagia dan tidaklah celaka." Tetapi bila ia mengerti bahwa orang itu abadi, dapatlah ia menyadarkan dirinya: "Walaupun dulu aku mempunyai suami/isteri dan anak seperti kunyuk-kunyuk itu atau tidak, rasaku tentu sebentar senang, sebentar susah," maka lenyaplah penyesalan tadi.


Demikian pula kekhawatiran yang berupa takut akan pengalaman yang belum dialami, kalau-kalau jatuh celaka, susah selamanya, dalam keadaan miskin, hina, lemah. Rasanya: "Bagaimanakah nanti akhirnya bila aku tidak mencapai kebahagiaan yang kucita-citakan, tetapi tetap celaka seperti sekarang ini?" Tetapi jika orang mengerti bahwa manusia itu abadi, dapatlah ia menyadarkan dirinya: "Walaupun kelak akan terjadi apa saja, misalkan bumi dan langit merapat, rasanya pasti sebentar senang sebentar susah," maka lenyaplah kekhawatiran tadi.


Jika tidak dimengerti, kekhawatiran itu berlarut-larut sehingga takut akan hal yang aneh-aneh seperti takut kuwalat, takut durhaka. Padahal apakah kuwalat dan durhaka itu saja tidak dimengerti. Namun ditakuti juga, aneh bukan? Tetapi bila mengerti bahwa manusia itu abadi, dapatlah ia menyadarkan dirinya: "Mana ada orang kuwalat atau durhaka? Kalau toh ada, rasanya pasti hanya sebentar senang sebentar susah. Katanya orang kuwalat itu kepalanya di bawah dan kakinya di atas. Kalau begitu malah bisa merasakannya. Sebab yang sudah dialami berpuluh-puluh tahun hidup dengan kepala di atas dan kaki di bawah ternyata tidak enak. Seperti pada waktu cekcok dengan suami/isterinya atau tetangganya. Lihatlah orang-orang dengan kepala di atas, kaki di bawah itu." Dan lenyaplah kekhawatiran di atas tadi.


Berlarut-larutnya kekhawatiran itu sehingga takut akan hal yang semakin aneh seperti mati tersesat. Alangkah anehnya orang mati bisa tersesat. Tetapi bila mengerti bahwa manusia itu abadi, dapatlah ia menasehati dirinya: "Bagaimana mungkin orang mati itu tersesat. Kalau tersesat tentu ke arah hidup yang pernah dialami ini. Lagi pula jika ada mati tersesat tentu ada pula hidup tersesat. Padahal ketika hendak hidup tanpa bertanya kepada siapa pun, tanpa bekal apa-apa, ia menjelma tepat dengan hidung di atas mulut, kuping di kedua sisi, kepala di atas, kaki di bawah dan sebagainya, melalui jalan yang benar." Kemudian lenyaplah kekhawatiran yang aneh tadi.


Khawatir takut mati tersesat ini perinciannya hingga takut setelah mati akan menjelma sebagai babi-hutan. Alangkah anehnya! Tetapi bila mengerti bahwa manusia itu abadi, orang dapat menasehati dirinya: "Bagaimanakah orang mati dapat menjelma menjadi babi-hutan. Andaikatapun benar, maka orang justru dapat merasakan bagaimana hidup sebagai babi-hutan. Pasti hanya berdengus-dengus mencari ubi. Dan pastilah tidak takut dihentikan dari pekerjaan, melainkan takut di semak-semak hutan. Sedangkan yang dialami berpuluh-puluh tahun hidup sebagai manusia pun tidak enak. Misalnya ketika mencari pinjaman tidak berhasil, atau ditagih hutangnya tidak sanggup membayarnya. Enakkah hidup sebagai orang?" Kemudian lenyaplah kekhawatiran tadi.


Menyesal dan khawatir ini mengandung anggapan atau pendapat bahwa orang itu dapat memperoleh senang atau susah yang abadi. Maka dengan dikejar secara mati-matian rasa senang itu dan ditolaknya secara mati-matian rasa susah itu, menimbulkan ketahayulan pada dirinya yang mengakibatkan penderitaan. Tahayul itu ialah menghubung-hubungkan sebab dan akibat yang tidak ada sangkut-pautnya. Sebagai contoh, misalnya orang berdagang sedang sial, tidak berani dagang, maka berkatalah: "Kesialan ini tentu lantaran aku tidak membakar kemenyan dan tidak bersembahyang pada malam menjelang hari Jumat yang lalu, sehingga daganganku tidak laku." Jelaslah membakar kemenyan dan bersembahyang itu tidak ada sangkut paut dengan kesialan dagangan tidak laku. Namun orang yang bertahayul itu menghubung-hubungkan juga.


Contoh lain yang lebih jelas, misalnya seorang anak tengah bermain, tiba-tiba sakit kejang-kejang, maka orang berkata: "Anak itu pasti dijegal oleh syaitan penunggu jalan perempatan itu, oleh karena itu kejang-kejang badannya." Padahal jelas anak sakit kejang tidak bersangkut-paut dengan syaitan penunggu jalan. Untuk menerangkan syaitan itu apa, orang tidak tahu. Apakah syaitan itu berkaki dua atau empatkah, bertelur atau menyusuikah, orang tidak tahu. Namun orang bertahayul menganggapnya bisa menjegal.


Contoh yang lebih jelas lagi, tatkala gunung Merapi meletus, orang bertahayul menghubungkannya begini: "Peristiwa itu adalah pernyataan Kanjeng Ratu Kidul (Ratu Laut Selatan) yang marah lantaran gagal dalam mencari korban untuk pesta perkawinan putra/putrinya, sehingga diletuskannya gunung Merapi, beledar-beledur-beledar-beledur." Jelaslah Kanjeng Ratu Kidul tidak ada sangkut-paut dengan letusan gunung Merapi. Karena siapakah dan apakah Kanjeng Ratu Kidul itu saja, orang tidak tahu. Namun orang bertahayul memaksa menghubung-hubungkannya demikian.


Ketahayulan itu menyebabkan orang bertapa dan berpantang yang aneh-aneh, seperti merendam diri selama satu jam dalam tempo empat puluh hari, dengan pendapat bahwa: "Jika setiap malam merendam diri sambil mengucapkan mantera-mantera ini, daiam waktu empat puluh hari pasti aku akan memperoleh karunia dan senangiah aku selama-lamanya." Tetapi bila mengerti bahwa manusia itu abadi, teranglah pandangannya dan tahulah bahwa hasil orang merendam diri selama itu, hanyalah menggigil kedinginan semata-mata. Bahkan isterinya terlanjur kesepian kedinginan tidak dapat tidur sebab menunggu-nunggunya. Dalam pada itu mertuanya pun membenci karena melihat anaknya tidak dilayani sewajarnya melainkan ditinggalkannya tiap malam hanya untuk merendam diri.


Tindakannya berpantang yang aneh-aneh itu seperti pantang makan dan pantang tidur. Padahal orang lapar itu enaknya kalau makan dan orang mengantuk itu enaknya kalau tidur. Jadi orang itu memantang hal-hal yang enak-enak, namun mengeluh bahwa tidak pernah mengalami keenakan dalam hidupnya. Tetapi jika mengerti bahwa manusia itu abadi, teranglah pandangannya, dan mengerti bahwa hasil berpantangan makan dan tidur itu lapar dan kantuk belaka.


Pantangan aneh-aneh itu kalau berlarut-larut sehingga berpantang berdekatan dengan suami/isteri sendiri, enakkah rasa yang berpantang dan yang dipantang itu? Pastilah tidak. Itu pun belum tentu ia dapat bertahan dalam pantangannya. Nanti baru berjalan seminggu saja, bila tidak diawasi, diam-diam, sudah menyerobot. Setelah itu saling menyesali: "Orang sudah dipesan sedemikian rupa! Orang sedang prihatin bertapa supaya memperoleh kurnia! Mengapa kamu pun masih mau saja dan kini semua usahaku batal, dan untuk mulai lagi aku tidak sanggup."


Tetapi jika orang mengerti bahwa manusia itu abadi, teranglah pandangannya, dan mengerti bahwa hasil berpantang isteri sendiri adalah tidak betah. Demikian sifat katahayulan yang mendorong orang bertapa dan berpantang yang bukan-bukan, karena berpendapat bisa senang atau susah selama-lamanya.



T a b a h (Bhs.Jawa: Tatag)


Apabila kita mengerti bahwa manusia itu abadi, keluarlah orang dari neraka menyesal-khawatir dan masuk surga ketabahan. Ini berarti berani menghadapi segala hal. Berani menjadi orang kaya atau miskin, menjadi raja atau kuli, menjadi wali (orang suci) atau bajingan. Karena ia mengerti bahwa kesemuanya itu rasanya pasti sebentar senang, sebentar susah. Teranglah pandangannya dan mengerti bahwa semua pengalaman itu tidak ada; yang mengkhawatirkan atau yang sangat menarik hati.


Pada pokoknya yang ditakuti itu adalah kesusahan, padahal orang tentu mampu menderitanya. Sudah terbukti beribu-ribu kesusahan yang dialami, ia mampu menderitanya. Kesusahan yang paling hebat adalah merasa sangat malu atau menderita sakit sangat berat. Sedangkan jika hanya sangat malu dan sangat sakit saja, pasti orang mampu menderitanya. Walaupun ia selalu mengeluh: "Rasa malu kali ini benar-benar melukai hatiku, aku tidak kuat menanggungnya. Itu lain dengan pengalaman-pengalaman yang lampau!" Tetapi bila lepas dari neraka menyesal-khawatir dan masuk surga ketabahan, orang dapat menuntut bukti pada diri sendiri yang sering bohong. "Malu yang mana yang kau tidak kuat menanggungnya? Kenyataan yang tengah dialami ini, benar menimbulkan rasa malu, benar-benar menyebabkan kau meringis sehingga kau benar-benar tidak berani keluar rumah menemui orang. Namun meskipun demikian kau tetap kuat menanggungnya juga."


Demikian pula di waktu sakit, orang mengeluh: "Sakitku kali ini benar-benar berat, benar-benar aku tidak kuat menanggungnya. Lain dengan sakit yang lampau!" Tetapi bila lepas dari sesal-khawatir serta masuk surga ketabahan, orang dapat menuntut bukti pada diri-sendiri yang biasa membohong: "Sakit yang manakah yang kau tidak kuat menderitanya? Kenyataan yang sedang dialami ini benar-benar sakit berat sehingga kau benar-benar merintih, namun meskipun demikian tetap kuat menanggungnya. Padahal betapapun hebatnya orang menderita sakit ia hanya berakhir dengan mati. Sedangkan kalau cuma mati saja ia mesti kuat menjalaninya, dan itu telah dialami oleh beribu-ribu orang yang mati. Kalau aku mati, pasti perjalananku sama dengan orang-orang yang telah mati itu."


Oleh karena itu bila orang kuat menanggung semua pengalaman dan dapat mencukupi apa yang diperlukannya maka tumbuhlah rasa kaya. Tiap kali merasa malu, asal saja meringis sudah cukup. Artinya orang tidak kehabisan rasa meringis bila mendapat malu dan tidak kekurangan rintihan bila menderita sakit. Dan menjelang saat kematian, asal saja berdiam diri sudah cukup.


Pada pokoknya yang diinginkan adalah rasa senang dan rasa senang ini pasti tercapai. Di mana saja, kapan saja, bagaimana saja, orang mesti mengalami senang. Misalnya orang menderita susah karena terbakar habis rumahnya. Bila ia menemukan sebuah celananya saja yang tidak turut terbakar, ia tetap bisa merasa senang. "Wah, untunglah celanaku tidak terbakar." Misalnya orang menderita susah karena terlindas mobil kakinya hingga putus. Pada waktu sadar dari pingsannya ia pun masih dapat merasa senang. "Wah, untunglah kepalaku tidak terlindas sekalian." Bila kepalanya pun kelindas hingga mati, masih ia bisa senang, "Wah, untunglah isteriku tidak ikut terlindas."


Apabila orang mengerti bahwa semua peristiwa-peristiwa itu tidak ada yang mengkhawatirkan dan tidak ada pula yang sangat menarik hati, maka teranglah pandangannya, serta bebaslah ia dari barang-barang di atas bumi dan di kolong langit ini. Karena ia mengerti bahwa barang-barang di atas bumi di kolong langit itu tidak dapat menyebabkan orang bahagia atau celaka. Juga tidak dapat menyebabkan orang senang atau susah.


Karena pada hakekatnya, yang menyebabkan senang itu ialah keinginannya tercapai, dan yang menyebabkan susah itu ialah keinginannya tidak tercapai. Tetapi bukanlah barang-barang yang diinginkannya.


Misalnya bila hujan dianggap menyenangkan, maka tiap kali turun hujan orang mesti senang. Tetapi kenyataannya tidak demikian. Bagi orang yang sedang menyelenggarakan pertunjukan ketoprak (sandiwara jawa), bila hujan turun maka ia merasa susah. Kebalikannya, bila hujan dianggap menyusahkan, tiap kali hujan turun orang mesti merasa susah. Kenyataannya pun tidak demikian. Bagi petani yang sedang menanam padi, bila hujan turun maka ia merasa senang.


Contoh lain yang lebih gamblang dan terang. Bila orang bersuami/isteri yang mempunyai anak dianggap senang, maka setiap orang yang bersuami/isteri dan beranak tentu tetap senang saja. Padahal yang sesungguhnya tidak demikian. Bila sedang bercekcok dengan suami/isterinya, dan anak-anaknya rewel, orang pasti merasa susah. Kebalikannya, jika bersuami/isteri dan beranak itu dianggap susah, maka setiap orang yang bersuami/isteri dan beranak tentu tetap susah saja. Padahal sesungguhnya tidak demikian. Bila sedang bercumbu-mesra dengan suami/isteri dan menimang-nimang anaknya, pasti orang merasa senang.


Jadi jelaslah bahwa barang-barang itu tidak menyebabkan orang senang atau susah. Oleh karena itu, di atas bumi dan di kolong langit ini tidak ada barang-barang yang pantas dicari, ditolaknya atau dihindari secara mati-matian.





BAGIAN IV


Mengawasi Keinginan


Manusia itu semua sama yakni abadi, rasanya sebentar senang, sebentar susah, sebentar senang, sebentar susah, demikian seterusnya. Bila kebenaran itu dimengerti, keluarlah orang dari penderitaan neraka iri-sombong, sesal-khawatir yang menyebabkan prihatin, celaka, dan masuklah ia dalam surga tenteram dan tabah yang menyebabkan orang bersuka-cita, bahagia.


Setelah bersuka-cita dan bahagia, maka dapatlah orang menyadari dirinya sendiri sewaktu timbul keinginan apa-apa. Setiap keinginan itu pasti mengandung rasa takut kalau-kalau tidak tercapai. Keinginan inilah yang segera diyakinkannya: "Keinginan itu jika tercapai tidak menimbulkan bahagia, melainkan senang sebentar yang kemudian akan susah lagi. Dan bila tidak tercapai pun tidak menyebabkan celaka, hanyalah susah sebentar yang kemudian akan senang lagi." Maka ia bisa menantangnya: "Silakan keinginan, berusahalah mati-matian mencari senang-senang abadi, dan berdayalah mati-matian menolak susah abadi, pastilah tidak berhasil. Kamu (keinginan) tidak mengkhawatirkan lagi".


Bila orang dapat meyakinkan keinginannya sendiri demikian, lenyaplah rasa prihatin. Berbareng lenyapnya prihatin, tumbuhlah si pengawas keinginannya sendiri yang mengerti keinginannya sendiri.



Benih Pengetahuan


Si pengawas keinginannya sendiri ini ialah rasa aku, rasa ada. Orang itu tentu berasa aku, tidak bisa tidak berasa aku. Setiap berasa aku tentu berasa ada. Berasa aku tetapi tidak berasa ada, tidaklah demikian.


Si pengawas itu abadi karena ia itu barang asal. Barang asal itu tidak ada asalnya untuk membuatnya, tetapi malahan sebagai asal dari semua barang dan hal. Ia itu asalnya rasa aku-senang, aku-susah. Si pengawas ini abadi dalam mengawasi keinginannya sendiri yang bersifat sebentar mulur, sebentar mungkret, sebentar mulur, sebentar mungkret dengan rasa sebentar senang, sebentar susah, sebentar senang, sebentar susah. Rasa abadi yang mengawasi keinginannya sendiri itu, ialah abadi senang dan abadi bahagia.


Ketika si pengawas belum timbul, orang merasa "akulah berkeinginan, aku senang, aku susah." Ia itu masih sebagai benih pengetahuan yang mengetahui tindak-tanduk manusia, serta belum timbul rasa senang dan bahagia. Wujudnya si pengawas ketika itu belum timbul, tetapi masih sebagai benih ialah seperti contoh berikut ini. Misalnya orang ingin buang air, dalam diri orang itu ada yang mengetahui dan mengerti "Aku ini tergesa-gesa menuju ke kakus, pastilah ingin buang-air." Yang mengerti bahwa dirinya ingin buang air ini, tidaklah ikut berkeinginan buang air, akan tetapi hanya mengerti kehendaknya saja, yaitu si pengawas ketika belum tumbuh tetapi masih sebagai benih pengetahuan.


Contoh lain yang lebih jelas ialah orang yang makan cabe merasa pedas. Dalam diri orang itu ada yang mengetahui dan mengerti "Aku ini megap-megap mencari minuman, tentulah kepedasan." Yang mengerti bahwa dirinya kepedasan ini tidaklah turut kepedasan, melainkan mengerti bahwa dirinya kepedasan, yaitu ketika si pengawas belum timbul tetapi masih sebagai benih pengetahuan.


Contoh lain yang lebih dekat, misalkan orang merasa malu, dalam diri orang itu tentu ada yang mengetahui dan mengerti: "Aku ini pasti mendapat malu, karena meringis-ringis dan tidak berani keluar rumah." Yang mengerti dirinya memperoleh malu ini, tidaklah turut merasa malu, melainkan mengertinya saja, yaitu ketika si pengawas belum timbul, tetapi masih sebagai benih pengetahuan. Dan orang merasa "Akulah berkeinginan, yang senang, yang susah, yang malu, yang kepedasan, yang ingin buang air, adalah aku."


Bila si pengawas sudah timbul, lenyaplah rasa prihatin, kemudian orang merasa "Aku bukanlah keinginan", dari sini ia akan merasa "Yang senang dan susah bukanlah aku", dari sini ia merasa "Yang malu, yang kepedasan, yang ingin buang air bukanlah aku."



B a h a g i a


Maka orang akan merasa "Aku mengawasi keinginan, aku senang, aku bahagia." Bila orang sudah mempunyai rasa "Aku mengawasi keinginan, aku senang, aku bahagia", maka dalam mengawasi keinginannya sendiri dan perjalanan hidupnya sendiri, ia merasa "Itu bukanlah aku." Begitu juga dalam menanggapi dunia dengan segenap isinya dan semua kejadian-kejadian, orang pun merasa "Itu bukanlah aku."


Demikian rasa aku itu bahagia dan abadi. Karena itu, di mana saja, kapan saja, bagaimana saja, bahagialah orang itu. Demikianlah pengetahuan orang hidup bahagia.





BAGIAN V

PENUTUP


Demikian keseluruhan rasa-rasa manusia. Rasa-rasa yang diterangkan di sini hanyalah yang pokok-pokok saja. Adapun kefaedahannya hanyalah sebagai batu loncatan untuk mempelajari perincian rasa-rasa sendiri.


Yang menjadi penghalang untuk mengetahui perincian rasanya sendiri ialah cita-cita dalam arti umum. Wujud cita-cita itu adalah: "Mencari senang abadi", seperti yang telah dibahas dalam buku ini. Bila diteliti sampai benar-benar jelas cita-cita itu lenyap, artinya orang akan berasa bahwa "Cita-cita ini bukanlah aku."


Bila cita-cita itu telah diketahui, dapatlah orang mengetahui perincian rasa-rasanya sendiri. Ternyata bekerjanya (prosesnya) rasa-rasa itu menurut hukum alam. Bila hukum alam itu diketahui, orang akan bertindak sesuai hukum alam itu dan merasa bahagia.




==SELESAI==
Share: